Yer altı tanrısı Hades’in bitkisi nane

Ahmet Uhri İnsanoğlunun birtakım bitki ve hayvanları hor görmesinin, kendindeki makus yanları bitki ve hayvanlar üzerinden yansıtmasının …

Ahmet Uhri

İnsanoğlunun birtakım bitki ve hayvanları hor görmesinin, kendindeki makus yanları bitki ve hayvanlar üzerinden yansıtmasının hayvanlar dünyasından örneği eşek ise, bitkiler dünyasından da nanedir. Tabirlere ve atasözlerine bahis olan bu bitkiyi, nane molla, naneyi yemek, ne nane, nane ruhu vb. üzere tabirlerden tanımanın yanı sıra, “Nane limon kabuğu” vb. müziklerden da biliyoruz. Bir de şu yıllar öncesinin kerameti kendinden menkul popstar çeşidi müsabakalarda uzunluk gösteren Ajdar’ın fecî şarkısından!

Hades ve Persephone, Lorenzo Bernini, 1621-1622.
Galleria Borghese, Roma.

Halbuki baharatlar içinde en özel yere sahip bir bitkiyle karşı karşıya olduğunu pek bilmez beşerler. İsmini Yunan mitolojisindeki acıklı bir hikayeden alan bu bitkiye övgüyü antik periyodun mitolojilerle süslü dünyasına geçiş yaparak sürdürelim.

HADES’İN RUHLAR ORDUSU

Hikaye Anadolu’da geçer. Bugün Bursa, İzmit, Kocaeli etraflarını kaplayan antik devrin Bithynia bölgesindeki Triphyle (Yonca) dağında. Dünya, İlah Kronos’un üç oğlu olan Zeus, Poseidon ve Hades ortasında paylaşılmış, Zeus mavi göklerin rabbi ve baştanrı olmuş, Poseidon denizlere hükmetmekte, Hades’in hissesine ise yer altı ve münasebetiyle ölüler dünyası düşmüştür. Sürekli zifiri karanlık bir gecenin içinde, anlaşılmayan kederli bir âlemde, kendisini görünmez yapan bir miğfer taşıyarak bir başına yaşardı Hades yer altında. Zira onunla olmak demek “ölmek” demekti. Cehennem sarayına sonsuza dek kapanmış ve başka rablerin yaptığı seyahatleri bilmeden burada yaşar, yer altında bulunan sayısız ruhlardan oluşmuş ordusunu yönetirdi.

NANEYE GİDERKEN…

Hades yalnızca bir kere yeryüzüne çıkar o da sonradan karısı olacak Kore’yi kaçırmak için. Demeter’in kızı olan Kore ya da öteki ismiyle Persephone bu kaçırma hareketinden sonra yaşantısının üçte ikisini yeryüzünde, geri kalanını da yer altında geçirmeye başladı. Çünkü rahmetin, tabiatın üreticiliğinin tanrıçası olan annesi Demeter, kızının kederinden vazifelerini yerine getirmemeye başlar ve doğa her vakit kış mevsimini yaşar. Buna mani olmak isteyen baş ilah Zeus kardeşi Hades ile konuşarak onu Persephone’nin yılın üçte ikisinde yeryüzünde olması için ikna eder. Bu sayede de mevsimler oluşur. Burada hikayenin ortasına girip, tıpkı mitolojinin Mezopotamya’da daha evvel İştar’ın yer altına inişi ve geri dönüşü halinde anlatıldığını da belirterek, naneye geri dönelim. Dikkat edilirse daha naneye kavuşamadık. Lakin işte, Yunan mitolojisi ya da genelde mitoloji bu türlü bir şey, eskiçağ beşerinin dünyayı algılama/anlamlandırma biçimlerinden biri mitoloji ve bütün hikayeler birbiriyle ilintili ve sembolik.

Hades, Persephone ile evlendikten sonra, yalnızca iki kere çok sevdiği karısına ihanet eder. Kim bilir tahminen aldatma da insanın tabiatında var ve mitolojiler bunu da sembolik olaylarla açıklıyor. Bunlardan biri Okeanos’un kızlarından Leukeile olur ancak ismi ‘beyaz’ ya da ‘gümüşi beyaz’ manasına gelen bu kız, yer altının karanlığında yaşayamaz ve ölür. Hades de onu gümüşi renkli yapraklarıyla kavak ağacına çevirir.

Hades’in ikinci ihaneti ise cehennemde akan ıstırap ırmağı Kokytos’un perisi Menthe ile olur. Yer altında yaşayabildiği için olasılıkla uzun müddetli olan bu ilgi elbette bir mühlet sonra Persephone’nin kulağına masraf ve bu duruma çok kızar. İntikam almaya niyetlenen Persephone, Menthe’yi ayaklarının altında çiğneyerek öldürür. Aldatılan bayandan kaçınmak gerektiğini bu biçimde öğrenen Hades, kendi yüzünden hayatını yitiren Menthe’ye acır ve onu yani ıstırap ve acının ırmağında yıkanan bu periyi nane halinde yeryüzüne gönderir. İşte ondandır nanedeki hafif acılık ve burukluk. İşte ondandır naneye verilen ‘menta’ ismi ve mentol. En bilinen nane çeşidi olan Mentha piperita’nın isminin kökeni de yeniden bu hikayede yatmakta. Yunan mitolojisi nanenin ortaya çıkışını bu türlü anlatsa da bitkinin Yunanca isminin kökeni daha eskiye dayanır ve Lineer-B tabletlerinde mi-ta olarak geçmektedir.

NANENİN ‘RUHU’…

Yeryüzünün ışığında yeşeren ve yeraltının bilgeliğini taşıyan bu bitki, içindeki acıyla vakit zaman insanları uygunlaştırmak üzere bir niteliğe de sahiptir. Mitolojilerin gizemli ve sembolik dünyasından gerçeklere dönecek olursak; hikayede anlatılanların gerçekliğini motamot adaçayı üzere nanenin de içindeki uçucu yağ asitleri ve başka hususlarla nasıl bir sağaltıcı gücünün olduğunu insan, en eski çağlardan beri fark etmiştir. Örneğin Mısır’da nezleye karşı kullanılmış, Mezopotamya’da ise nane, tarçın, mersin ağacı ve söğüt, köknar, incir üzere bitkiler Kuşumma şarabı içinde eritilerek ya da toz haline getirilerek kullanılmışlardır. Ayrıyeten Hitit eczacılık ve tıbbında da yeri olan naneyi Hititler Akkadcadan geçen ismiyle URNÛ olarak isimlendirmiş ve hem tohumu hem de öteki kısımlarından ilaç yapmışlardır. Türkçe ismi ise Arapça üzerinden Aramice’ye kadar uzanmakta ve nan’a sözcüğünden gelmekteyse de bu sözcüğün de tekrar Semitik Mezopotamya lisanlarındaki ninû sözcüğünden türemiş olabileceğini Jean Bottéro’ya dayanarak belirtmek muhtemeldir. Nanenin sağaltıcı kullanımı yalnızca kullanımlarından biridir. Halbuki adaçayı, kekik ve başka Lamiaceae familyası üyesi bitkiler üzere nane de keskin kokusu nedeniyle hem yemeklerde hem de hoş koku vermesi nedeniyle berbat kokuları gidermek için çok değişik yerlerde kullanılmıştır.

Nanenin içindeki uçucu hususlar ki, işte temel bunların bir kısmı tedavi edici ve naneye o kendine mahsus kokusunu ve tadını veren hususlar olup, yüzde 1-3 oranında bulunan mentol, menton, flavonoidler, fenoller, tripertin ve tanendir. Bir diğer deyişle “nane ruhu” denilen şey işte bu hususlardan oluşur.

Çabucak her yerde ve neredeyse her iklimde yetişmesi nedeniyle dünyanın çok değişik yerlerinde bilinen nane, çoklukla çeşni verici olarak yemeklere katılmış ve sağaltıcı nitelikleri nedeniyle tıp ve eczacılıkta kullanılmıştır. Roma’nın Akdeniz dünyasındaki yayılımı nanenin yayılımını da sağlamış ve Avrupa’nın kalan kısmı naneyi Roma imparatorluğu sayesinde öğrenmiştir. Romalı gurme Apicius’tan günümüze kalan tanımlarda de içinde nane olan birçok yemek bulunmakta. Aslında aslında Apicius üzere biri olmasaydı Antik Periyot mutfağı hakkında neredeyse hiçbir şey bilemeyecektik. Tahminen bir dereceye kadar, Apicius’un çağdaşı sayılabilecek bilge Plinius’un yazdığı Historia Naturalis’te geçen birtakım tanımları ve sağaltım hedefli kullanılan bitkileri bilme dışında bu devrin mutfak kültürüyle ilgili bilgilerin çoğunluğunu Apicius’a borçluyuz.

Kaynak: Gazeteduvar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir