Türk romanında çok partili hayat

FAZİLET DÖNMEZ Türk edebiyatının yenileşmesi ile siyasî gelişmelerin seyri paralellik arz eder. Evvel askeri, siyasal, ekonomik alanlarda …

FAZİLET DÖNMEZ

Türk edebiyatının yenileşmesi ile siyasî gelişmelerin seyri paralellik arz eder. Evvel askeri, siyasal, ekonomik alanlarda gerçekleşen çağdaşlaşma daha sonra kültürel hayata ve edebiyata sirayet etmiş, Türk romanının ortaya çıkışı da bu gelişmelerin sonucunda gerçekleşmiştir. Tanzimat’tan itibaren ülkenin problemleri üzerine düşünen ve tahlil üretmeye çalışan romancılar, kelam konusu arayışlarını romanlarında da gündeme getirmiş; böylelikle Türk siyaset hayatı, idare biçimi, parti sistemi, muhalefet alakaları, demokratikleşme süreci, çok partili hayata geçiş ve darbeler başlangıcından itibaren Türk romanında işlenen mevzular ortasına girmiştir. Mehmet Samsakçı tarafından kaleme alınan Siyaset ve Roman-Çok Partili Türkiye ve Türk Romanı isimli çalışma, Türk romanının ve romancısının Türk siyasetiyle alakasını, Türk siyaseti karşısındaki duruş ve tutumunu incelemek, romanın siyaseti nasıl yorumladığını ve sorguladığını ortaya koymak gayesiyle okurun dikkatine sunulmuştur. Samsakçı, çalışmanın sunuş kısmında politik romanı “çeşitli kültür sorunlarının ve ferdî-içtimaî kırılmaların ötesinde her şeyden evvel siyasete, yani gerçek yahut kurmaca isimler ve teşekküller etrafında devlet idaresine, siyasî manada topluma taraf vermeye yahut onu değiştirmeye yönelik ataklara, çekişmelere yer ver[en]” (s. 12) roman formunda tanımlar. Buna nazaran bir romanın politik niteliği taşıması için yalnızca makul bir tez yüklenmesi kâfi değildir. Şayet romanda siyasi damar güçlüyse, romanın kurgusunda siyasi fikir ve çabalar belirleyici rol oynuyor ve kişi takımı bir siyasî bireye gönderme yapıyorsa, kurgunun genel atmosferi siyasi bir ortamı yansıtıyorsa politik roman olarak kıymetlendirilebilir.

SİYASETİN ROMANDAKİ GÖRÜNÜMÜ

Siyaset ve Roman, Türk siyasetinde parti çalışma ve çatışmalarının ortaya çıktığı 1908 sonrası ile başlar; Meşrutiyet, Ulusal Gayret, Cumhuriyet’in birinci yılları, tek partili periyot ve çok partililiğe geçiş sürecini kronolojik bir seyirde ele alır. Türk siyasetinin, demokrasisinin, parti çalışmalarının yaklaşık elli yıllık devrini romanlar üzerinden bahis alan çalışmanın kısımları de siyasi kırılmalar üzerinden belirlenmiştir. Çalışmada 1980’e kadar yayımlanmış yetmiş civarı romandaki parti sıkıntıları ve çatışmaları ile birlikte siyasetin toplum tarafından manaya ve yorumlama formları incelenmiştir.

Çalışmada siyaset ve roman münasebeti particilik faaliyetlerinin kültürel atmosfere yansımaları dikkate alınarak değerlendirilmiş, problem yalnızca parti ve particiliğin romandaki örnekleri üzere dar bir çerçeveye sıkıştırılmamıştır. Hakikaten Türkiye’nin demokratikleşme meselesini yalnızca partiler üzerinden okumak yetersizdir. Başlangıcında mutlak monarşiden çok II. Abdülhamid aksiliği üzerinden gelişen demokratikleşme algısı, parti faaliyetleri başladıktan sonra yeni monarşilere yol açmış, halktan çok aydınların talepleriyle gelişen yeni idare biçimine ahenk sağlamak oldukça çatışmalı bir süreci de beraberinde getirmiştir. Türk edebiyatındaki birinci örneklerinden itibaren çağdaşlaşmanın toplumsal yansımalarını çeşitli seviyelerde gündeme getiren roman çeşidinin son derece çalkantılı geçen partileşme ve demokratikleşme sürecini geniş bir perspektifte işlemesi, edebiyat-toplum münasebeti bağlamında kaçınılmazdır. Çalışmada da Türkiye’de demokratikleşme faaliyetlerindeki bu hassasiyet dikkate alınarak siyasetin romanlardaki görünümünün yanı sıra siyasallaşma sürecinin tesirleri ve kültürel yansımaları değerlendirilmiştir.

Üç kısımdan oluşan çalışmanın “Türk Romanında Meşrutiyet ve Mütareke Periyotları Parti Algıları ve Çalışmaları” başlıklı birinci kısımda Türkiye’de partileşme sürecinin birinci kez deneyim edildiği Meşrutiyet sonrasından Cumhuriyet’e kadarki süreçte ortaya çıkan siyasi teşebbüsler ve çatışmaların periyot romanlarındaki yansımaları incelenmiştir. Monarşiden demokrasiye geçildiği bu yıllarda aydın kitlenin ve halkın siyaset algısı, Ulusal Uğraş devrinde siyasi paradigmaların iflası üzere mevzular irdelenmiş, periyodun siyasetle ilgisi kronolojik bir seyir dikkate alınarak romanlar üzerinden değerlendirilmiştir. “Türk Romanında Genç Cumhuriyet Partileri” başlıklı ikinci kısımda Türkiye Cumhuriyeti’ndeki birinci parti deneyimleri dikkate alınmış, bu periyoda hâkim olan tek partili idarenin çatışmaları, birinci çok partili siyaset tecrübeleri, tüm bu çalkantılı tecrübelerin toplumdaki yansımaları ve ortaya çıkan reaksiyonlar “‘Ölü Doğmak’: Terakkiperver Fırka” ve “Danışıklı Dövüş: Özgür Cumhuriyet Fırkası” başlıkları altında değerlendirilmiştir. Samsakçı’nın dikkat çektiği üzere bu devirde milliyet temeline dayanan yeni bir devlet kurulduğu için siyaset ve particilik bağlamında yeni kavramlar ve olaylar kendini gösterecektir. Kısmın sonuna eklenen kıymetlendirme yazısında 1923-1940 ortası Türk politik hayatının, parti çalışmalarının, iktidar-muhalefet alakalarının, halk ve aydınların siyasî kültür ve tavırlarının tartışıldığı, sorgulandığı ve daha çok yadırgandığı sonucuna ulaşılır. Müellife nazaran 1923-1940 ortası Türk siyasetini bahis alan romanlar genç Türkiye Cumhuriyeti’nde politik kültürün şimdi oluşmadığını gösterir. Çalışmanın kıymetli bir kısmını ihtiva eden üçüncü kısımda ise “Türk Romanında Çok Partili Türkiye” başlığı altında çok partili hayata geçiş sürecinde yaşanan aksaklıklar, ortaya çıkan birtakım siyasal sonuçlar, siyasette Atatürk periyodundan sonra yaşanan gelişmeler, 1960’a kadar vuku bulan ideolojik çatışmalar değerlendirilmiştir. Türk siyasetinde yeni bir kademeyi tabir eden Demokrat Parti periyodunda gerçekleşen kalkınma atakları, iktisat siyasetleri, CHP periyodunda hal alınan klâsik kurumları tekrar hayat geçirme çalışmaları, politik bağlamda dinin ve din adamlarının pozisyonu, 27 Mayıs İhtilali’ni hazırlayan nedenler, öğrenci ayaklanmaları, Marksist eğilimler iktidar-muhalefet bağları bağlamında kıymetlendirilir. Ayrıyeten siyasetin basın, iş dünyası, memurlar, çalışanlar, öğretmenler, öğrenciler ve aydınlar ortasındaki tesirlerinin romanlara nasıl yansıdığı da inceleme bahisleri ortasındadır. 1940 sonrası Türk romanında politik sıkıntıların evvelki devirdeki inkılapçı eğilimlerden farklı olarak yerlilik, muhafazakârlık, aydın sorumluluğu, devletçilik, milliyetçilik, bağımsızlık, Amerikancılık, diktatörlük üzere açılımlar kazanarak romana girdiği de gözlemlenir. Çalışmada seçilen romanlar tek bir görüşün, ideolojinin bakış açılarını yansıtmaz; birbirinin tam aykırısı değerlendirmeler yapan farklı muharrirlerin romanları, kapsadığı devranın görünümünü farklı açılardan ortaya koyar. Böylelikle siyasî bakımdan hareketli geçen çağdaşlaşma sürecindeki çatışmalı görünüm romanlarla okura sunulmuş olur.

ROMAN VE GERÇEKLİK MÜNASEBETİ

Roman ve siyaset üzere yaşamsal gerçeklikle çarçabuk ilişkilendirilebilecek olan bir mevzuyu çalışan Mehmet Samsakçı’nın inceleme objesinin edebî hüviyetinin şuurunda oluşu ve bu güç şartlarda edebiyatın sonlarından çıkmaması, çalışmanın değerini bir kat daha artırmaktadır.

Kaynak: YeniŞafak

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir