Sarı öküzden kefaretçi tanrıya: Deprem mitleri

Çiler Çilingiroğlu* Ege halkları 30 Ekim 2020’de dünyada yılın en ölümcül sarsıntı felaketini yaşadı. Kandilli Rasathanesi’ne nazaran, 6.9 …

Çiler Çilingiroğlu*

Ege halkları 30 Ekim 2020’de dünyada yılın en ölümcül sarsıntı felaketini yaşadı. Kandilli Rasathanesi’ne nazaran, 6.9 şiddetindeki sarsıntı, bizim için bitmek bilmeyen bir 16 saniye boyunca sürdü. İzmir ve Samos’ta yüzden fazla insan ne yazık ki ömrünü kaybetti. Felaket, 3 bin 550 artçısıyla kendini hatırlatmaya haftalarca devam etti.

Ömrün alışılagelmiş ritmini ve sürekliliğini bir anda kesintiye uğratan bir doğa olayı olarak zelzele, insanın kendini pek küçük, güçsüz ve savunmasız hissettiği anları yaratma kudretine sahip. Yeryüzünün tabanlarından çatırtıyla, uğultuyla, kimi vakit bir volkan patlamasına eşlik ederek gelen bu hareketin kaynağı elbette eski toplumları da meşgul etmiş. Dünyanın dört bir yanında mitler, söylenceler yahut kutsal metinler sarsıntıya ait açıklamalar getirerek onu hayatın içinde rasyonalize etmeye çalışmış. Tarih öncesi toplumlarda zelzeleye ait inanışları ne yazık ki bilemiyoruz. Fakat eski yazılı toplumlardan ve yeryüzünün “ilkel” olarak nitelenen klâsik topluluklarından edindiğimiz antropolojik bilgiler bize tarih öncesi insanın sarsıntıya ait fikirlerinin ne olabileceği istikametinde bir görü sağlıyor.

ÇAĞDAŞ BEŞERE KADAR UZANAN ‘AŞKIN’ HİSLER

Sarsıntıya dair mitler ve söylencelerde dünya genelinde kimi ortak temalar bulmak, çağdaş öncesi toplumların kozmik dizaynına ait benzerlikleri göstermesi açısından dikkate bedel. Dahası, bilimsel açıklamasını ne kadar içselleştirmiş olsak da, sarsıntı üzere yıkıcı bir doğa olayını içimizde tuhaf bir alçakgönüllülük uyandıran aşkın bir dehşetle anmamak güçtür. Ünlü dinler tarihçisi Mircea Eliade “Kutsal ve Kutsal-Dışı” kitabında, laik, rasyonel ve bilime tabi çağdaş beşerde bile kökleri tarih öncesine uzanan aşkın nitelikli bir hissin varlığını şöyle vurgular:

“Dinsizliğinin derecesi ne olursa olsun, tabiatın ‘büyüleri’ne hassas olmayan bir çağdaş insan çıkmaz. Yalnızca tabiata atfedilen estetik, sportif yahut hijyenik pahalar değil, birebir vakitte karmaşık ve tanımlanması güç bir his kelam mevzusudur; bu histe vakitle bozulmuş bir dinî tecrübenin anısı hâlâ sezilmektedir.”

SARI ÖKÜZE MUSALLAT OLAN SİNEK

Eski toplumlara ilişkin birçok zelzele mitinde dünyanın bir hayvanın üzerinde olduğu ve hayvanın hareketiyle yeryüzünün sallandığı inancı yaygındır. Eski Türk mitolojileri buna bir örnektir. Dünyanın sarı bir öküz üzerinde olduğu inancı, öküzün bir sineği kovmak için yaptığı silkinme hareketiyle açıklanır. Aşık Ruhsatî, bir şiirinde bu inanca atıf yapar:

Yer altında sarı öküz

Yüz on dört bin yaşındadır.

Mevlâm anı beğenilen yaratmış

Bütün dünya başındadır.

Kendi sarı alnı sakar

Dünü günü Hak’ka bakar

Silkince âlemi yıkar

Bir büğelek (sinek) peşindedir.

Dünyadaki sismik hareketlerin en sık gerçekleştiği Japonya’da sarsıntılarla alakalı özel mitler vardır.16. yüzyıldan itibaren tanınan olan bir inanışa nazaran, sarsıntıya neden olan şey yerin altında yaşayan dev bir kedi balığıdır. ‘Namazu’ olarak isimlendirilen bu dev kedi balığı bazen kendisini zapt eden ‘Takemikazuçi’ isimli ilahın elinden kurtulur. Namazu’nun bu hareketiyle güçlü zelzeleler meydana gelir.

Yeni Zelanda yerli halkları Maoriler, sarsıntıların ‘Ruaumoko’ isimli bir ilah yüzünden olduğuna inanır. Yeryüzü ve gökyüzü ilahlarının çocuğu olan Ruaumoko, annesinin rahminde kalmıştır ve bazen hareket eder. Bu hareketler sarsıntıları, volkan patlamalarını ve mevsimleri oluşturur.

Sibirya yerli halklarına nazaran, dünya Tuli isimli bir allahın sürdüğü bir kızağın üzerindedir. Kızaktaki köpekleri, pireler rahatsız edip de köpekler bu yüzden silkelendiğinde zelzeleler meydana gelir.

Görüldüğü üzere, dünya üzerindeki birçok farklı coğrafyada dünyanın yaşayan bir varlık olduğu yahut bir hayvanın üzerinde durduğu fikri yaygındır. Sarsıntıların varlığı insanların ahlakıyla yahut hayat biçimiyle bağdaştırılmaz. Zelzeleler, rablerin bir uyarısı yahut cezalandırma usulü değildir. Sarsıntılar olmaktadır, zira dünya bu biçimde yaratılmıştır. İnsanların bu bahiste yapabileceği bir şey yoktur. Beşeri hayat, doğa olaylarıyla birlikte, lakin ondan bağımsız bir patikada devam eder.

DİNİ İDEOLOJİDE ‘KEFARET’ DUYGUSU

Tek ilahlı dinlerde ise farklı bir yorumla karşılaşırız. Tanrısal iradenin bir tecellisi olarak doğa olayları insanın ahlaki hayatıyla yakın münasebet içindedir. Mesela, İslam’a nazaran, zina artınca sarsıntı olur. Berbat ahlak artınca sel, tufan, kasırga olur. Musevi, Hıristiyan ve İslam ideolojilerinde bu nedenle sarsıntıyla alakalı olarak “kefaret” vurgusu ağır basar. Doğal felaketler, insanları uyarmak, berbat ahlaki yoldan döndürmek ve cezalandırmak için ilah iradesiyle yeryüzüne gönderilmektedir. Kutsal kitaplarda anlatıldığı üzere, Mısır’a gönderilen veba salgınları yahut “Büyük Tufan” rabbin düşük insan ahlakı karşısında aldığı uyarıcı tedbirlerdir.

Eski Japon kültüründe zelzeleleri oluşturduğuna inanılan kedi balığı Namazu. 19. yy. ahşap baskı.

Anımsamakta yarar var ki, “cezalandırıcı ilah ve tanrıça” imgeleri Eski Yakın Doğu’nun İslam öncesi inançlarında kökenlerini bulur. İlahlara atfedilen cezalandırıcı niteliklerin binyıllar boyunca bizim coğrafyamızda sürekliliğini koruduğunu söyleyebiliriz. Sümer, Akkad, Assur ve Babil mitolojilerinde bu temalar ufak değişikliklerle tekrar tekrar işlenir. Nippur’da bulunan M.Ö. 1600’lere ilişkin bir tablet Büyük Tufan öyküsünün en eski anlatımına sahiptir. Bu anlatıda, rabler insan soyunu ortadan kaldırmaya karar verirler ve yedi gün yedi gece sürecek bir tufanı yeryüzüne gönderirler. Büyük Tufan öyküsü binyıllar boyunca tekrar ve tekrar kelamlı ve yazılı aktarılarak günümüze kadar gelir. Görüldüğü üzere, tanrısal iradenin doğa olayları yoluyla insan ömrünü etkilemesi yahut sona erdirmesi fikri üniversal değildir. İçinde yaşadığımız coğrafyanın kadim kültürlerinin ahlaki bir öğretisidir.

Türkiye’de, sarsıntıları, Allah’ın yozlaşan ahlaka karşı bir çeşit ikaz ve cezalandırma düzeneği olarak gönderdiğini savunan görüşleri her sarsıntı sonrasında ibretle okuyoruz. “Gâvur İzmir” de bu bahiste daima hissesine düşeni almıştır. Tarihi insanın yaptığına bir türlü inanamayan halkların coğrafyasında, tektonik hareketlerle bozulan ahlakın düzeleceğine inanmak daha kolay sanırım. Kadercilikle örtüşen ve –elbette- siyaseten daha elverişli olan bu tavrın tasfiyesi için daha kaç bin yıl geçecek? Merak etmeden duramıyor insan.

Arkeolojinin bence en yararlı taraflarından birisi, tarihselliğimizin derin şuuruna varmamızı sağlaması. Benimsediğimiz kimliğin, inanışın yahut hayat stilinin geçmişin belli bir uzamına ve vaktine ilişkin olduğunu göstermesi. Kozmik, tarih üstü zannettiğimiz kimi his ve fikirlerin aslında binlerce yıl evvel üretilmiş ideolojilerin tortuları olduğunu bize bir ayna tutarak göstermesi. Arkeolojinin sunduğu bu derin tarihi şuuru nasıl, hangi emelle kullanacağımız bizim elimizde. Bazen ideolojik kopuş için böylesi bir tarih şuuru gereklidir. Tektonizma üzerinden ahlakçılık yapmaya gerek olmadan, iyi ahlakın mümkün olduğunu artık biliyoruz ne de olsa.

* Doç. Dr. / Ege Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi

Kaynak: Gazeteduvar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir