Naatlar: Bir meşale ormanı

ÂLİM KAHRAMANÖvgü (na’t) iyi ve hoş olanı vasfetmek, manasını taşıyor. Allah’ın kulları içinde övgüye en layık kişi ise kuşkusuz Hz. Peygamberdir …

ÂLİM KAHRAMAN

Övgü (na’t) iyi ve hoş olanı vasfetmek, manasını taşıyor. Allah’ın kulları içinde övgüye en layık kişi ise kuşkusuz Hz. Peygamberdir.

Na’t, denince birinci akla gelen, Peygambere övgü şiirleri oluyor. İslâm şiir geleneği içinde Araplar, bu cins şiirleri “medih” kavramıyla isimlendirmiş. Fars ve Türkler ise “Na’t” demiştir. Birinci naat şairleri, Hz. Peygamber hayattayken, onu savaş meydanlarında, o günkü gayret ortamlarında, şahsen kendi teşvikiyle öven Hassân b. Sabit, Ka’b b. Malik, Abdullah b. Revahe üzere arkadaşları, sahabi şairlerdir. Onlar için, “Bu her üç şair, Kureyş üzerinde oktan daha şiddetli tesire sahiptir” demiştir Peygamber.

Ka’b b. Züheyr’in yazdığı Kaside-i Bürde’nin ise ayı bir kıssası var. O, kardeşi Buceyr’in İslâmı kabulüne kızarak ona hitaben bir hicviye yazmış, Peygamber tarafından gıyabî olarak ölüm cezasına çarptırılmıştır. Bir mühlet sonra derin sezgisiyle hakikati kavrayan şair, sonu ölüm de olsa her şeyi göze alarak huzûra çıkar. Orada Hz. Peygambere, bir pişmanlık ve af dileme şiiri olan kasidesini okumaya başlar. “Gerçekten kendisiyle aydınlanılan bir parıltıydı Peygamber/Ve Allah’ın, kınından çekilmiş bir kılıcıdır o” dizelerine geldiğinde, şiiri dinlemekte olan Allah Rasûlü, omuzundaki hırkasını çıkarıp onun omuzuna koyar. (Mehmet Âkif, bir yazısında, Hz. Peygamber’in, tam bu dizelere gelindiğinde, şiirde söylendiği formda, “kınından sıyrılan bir kılıç gibi” hırkasını çıkarmasındaki inceliğe işaret eder.)

Hz. Peygamber tarafından övülmüş, şahsen onun elinden ikrama nail olmuş şairlerden ve onların birtakım anıt şiirlerinden bahsettik. Lakin, anne kelamlarının yeri başka! Doğmadan babasını, altı yaşında, bir seyahat sırasında annesini kaybeder Âlemlerin Övüncü. Hangi şiir, Âmine Hâtun’un dudağından dökülen o son an kelamlarının yerini tutabilir: “Her hayat sâhibi ölecek, her yeni eskiyecek, her büyüyen üzücü bulacak, yok olacak. Ben de öleceğim lakin ebediyyen yâd edileceğim. Zira pak bir evlât dünyâya getirdim ve ardımda güzel bir hâtıra bırakarak gidiyorum!..”

SAMİMİ VE ETKİLİ KELAMLAR

Naatlar sevgi ve bağlılıktan doğmuş şiirler. Samimi ve etkili kelamlar içeriyor birden fazla. Peygamberle birlikte olma bahtiyarlığını tatmış bu birinci periyot şairlerinin yeri farklı elbette. Hayatın içinde, savaş meydanlarında, yaşananlara dair sıcaklıklar da taşıyor onların şiirleri. Bu bağlamda kılıcın gücünü destekleyici, toplumsal olayların akışını etkileyici toplumsal ve tarihî fonksiyonları de var.

Peygamberin vefatından sonraki devirlerin şairleri için durum biraz daha farklı. Bir bakıma hasret şairidir onlar. Gıyabında bağlanıp teslim oldukları, adımlarını O’nun adımlarına ayarladıkları o en hoş örnek beşere (üsve-i hasene) duyulan hasret… Bu yolda Allah’ın o denli “âşık” kulları çıkmıştır ki, ömürleri, bütün varlıklarını yakıp kavuran o iç ateşiyle geçmiştir. Şiirlerinde, bu yanışın lakin Peygamberin cemaliyle ferahlık bulacağını tabir etmişlerdir.

Klasik naatlarda Hz. Peygamberi çok çeşitli hususiyetleriyle ve hayatının değişik safhalarıyla, Miraç, ayın ikiye bölünmesi ve başka mucizeleriyle bulmak mümkündür. Her naatte bunların tamamı bir ortada bulunmasa da kelamın kesinlikle ulaştığı son nokta, kıyamet günü şefaatine ulaşma ümididir.

İSMİYLE YÜCELEN ŞİİR

Peygamberi vasfederken naat şairleri, bahisler bakımından ortak olsalar da ele alışta her biri, şairlik yeteneğine ve nasibine nazaran yepisyeni ve apayrı mana alanları açabilmişlerdir. Fuzuli, “Su Kasidesi”nde, kendi işe yaramaz (fuzûlî) kelamlarının, naat söylediği için, Nisan yağmurundan kopan bir damla su üzere, eşsiz bir inciye dönüştüğünü söylüyor. Böylelikle şiirinin hoşluğunu kendinden bilmeyip Peygamberi vasfediyor olmasına bağlıyor. Klasik devir şairleri, Peygamberi vasfetmekten aciz olduklarını da daima dillendirmişlerdir. Onlar Allah tarafından övülmüş o kutlu insanı övmeye kalkmayı bir hadsizlik olarak görmüş, ben peygamberi övmedim, onun ismiyle şiirimi yücelttim, anlayışını ortaya koymuşlardır.

Edebiyatımızda Mevlana’yı ve Yunus Emre’yi başa alarak Fuzûli, Pir Galip, Fehim-i Kadim, Nabi’yi naatlarıyla öne çıkmış şairler olarak sayabiliriz. Bunlara Eşrefoğlu Rumî, Aziz Mahmud Hüdaî, Niyazi-i Mısrî, Sezayi-i Gülşeni, Bursalı İsmail Hakkı, Yaman Dede ile temsil bulan bir öbür halkayı eklemek gerekir. Medeniyetimizin farklı havzalarında öbür halkalanmalar da var: Yusuf Has Hacib, Ahmed Yesevî, Ali Şir Nevaî… Yazıcıoğlu Ahmed’in Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i halkın tamamına malolmuş naat özellikli yapıtlardandır.

NAAT GELENEĞİ KESİNTİYE UĞRAR

XIX. Yüzyılda milletimizin yaşadığı, ferdî ve toplumsal hayatı topyekün içine alan kırılmayla bir arada evvelki dünyaya ilişkin her şey sorgulanır olmuştur. Bu ‘her şey’in içinde insanımızın ruh dünyasını yapan manevî pahalar de vardır. Gerçi na’t geleneği kesintiye uğramış değildir. Lakin maddî çerçeveli yeni bir “akıl” anlayışını odağa alan şairlerin övgüsü kendi yeni kahramanlarınadır. Na’t bağlamında bakarsak, “yeni şair”in (Şinasi), Peygambere ilişkin geçmişte kullanılan vasıfları, bu “yeni kahraman” (Mustafa Reşit Paşa) için kullandığını görürüz. Burada, yüzyıllar içinde oluşturulmuş şiirdeki dil modellemelerinin içinin boşaltıldığını, evvelki kıyafetin yeni içeriğin üzerine giydirildiğini görüyoruz (“fahr-i cihan” üzere vasıfları Reşit Paşa için kullanmakatadır Şinasi). Artık çatısı altında bulunulan büyük Devlet çöküşe hakikat giderken, şemsiyesi altında bulunulan manevî devlet/nimet de adeta başlar üzerinden uçup gitmektedir. Güya Âdem Cenneti kaybetmektedir. Bir yenilenmeye muhtaçlık vardı, bu hakikat. Ama böylesi değil. Tam bilakis, özü koruyarak yeni mana modellemelerinin kurulması gerekiyordu.

Andığımız olumsuz örnekler bir tarafa bırakılırsa, yeni usul şiirde dikkate bedel birinci naat örneklerini Mehmet Âkif’te buluyoruz. Şair, 1910-1928 yılları ortasında naat özellikli altı modül şiir yazmıştır. Bunlar değişik tarihlerdeki mevlit geceleri anısına yazılmışlardır. Ayrıyeten 1931’de yazdığı “Sait Paşa İmamı” şiiri de geçmişte yaşanmış bir mevlid gecesinin anlatımıdır. Bu şiirlerde klasik mevlitlerdeki özellikleri üç aşağı beş üst bulabiliyoruz. Peygambere olan bağlılık ve derin hasret, Peygambere sığınma (“Perişan sözlerimden bıkma, beğenilen gör, yâ Resulallah,/Kulun şeydâdır amma, açtığın vâdîde şeydâdır!”) farklı formlarda resmedilir, lisana getirilir. “Said Paşa İmamı”nda, Pir Galib’in ünlü naatından, “Sultân-ı Resûl, Şâh-ı Mümecced’sin, efendim” dizesiyle başlayan bir kısmın motamot aktarılmasıyla Âkif’in direkt geleneğe bağlandığını da görürüz. Bununla bir arada, 1913’te yazılan “Pek Dokunaklı Bir Mevlid Gecesi” şiirinde, İslâm âlemenin içinde bulunduğu durumdan yakınma (“Âlem bugün üç yüz elli milyon/Mazlûma yaman bir âlem oldu”), yalnızca şahsî değil, topyekün müslümanlar ismine bir yardım isteme, şiirin temel özelliklerinden biri haline gelir. Bu durum, klasik na’tlarda raslanan bir durum değildir.

MEHMET AKİF VE NAAT

Mehmet Âkif’in halinde içinden geçilen kuralların tesiri büyüktür. Andığımız tarihlerdeki ağır savaş kaideleri, verilen var olma çabası, yalnızca Âkif’i değil, öteki aydınları da etkilemiş görünüyor. Ulusal uğraş yıllarında Yakup Kadri ve Halit Ziya üzere Batıcı olarak bilinen isimler bile bir dönemliğine bile olsa manevî istimdada açık bir taraflarının bulunduğunu ortaya koymuşlardır. Ayasofya’daki bir mevlid gecsinin akabinde Yakup Kadri şunları yazacaktır: “Rabbime bin sefer hamdüsena olsun ki, dünden beri hakikat ve selâmetin bir cami ile bir cemaat haricinde bulunmadığını biliyorum. Beş on yıldır, garba uymak için açtığımız bütün o konferans salonlarında, halkı zorla topladığımız o miting meydanlarında görülen şeyler, işitilen kelamlar bir hocanın kıraat ettiği menkıbeden ve bu cemaatin sükûtu önünde bana ne kadar yavan, vahî göründüler. Halbuki biz içinden çıktığımız gerçek âlemi bırakıp onun yanında kitaplardan öğrenilmiş yapay bir âlem icat etmek istemişiz ve bu âlemde hakkı, selâmeti aramışız; hak ve selâmetin samimiyetinden, sıdk u hulûsundan mürekkep bir hava haricinde yaşayabileceğine zahip olmuşuz ve serhadlerimizde askerlerimiz bizi ‘Allah Allah!’ nidaları ile müdafaa ettiği sırada biz Allah’tan öbür şeylere inanmışız!”

ÇAĞDAŞ NAATLAR

Yahya Kemal’in 1940’lı yıllarda yazdığı “Söz Meydanı” şiirini, bu şiirin naat olup olmadığı konusundaki tartışmalarla bir arada bir kenara ayırırsak, Na’t geleneği, çağdaş edebiyatımızda, 1960, bilhassa 70’ten sonra yeni bir atılım yaşamıştır, diyebiliriz. Necip Fazıl, bir çeşit na’t sayılabilecek Esselâm kitabının hazırlığına 1960-61 hapisliğinde başladığını, on sene kadar sonra daha yakıcı bir dürtüyle tekrar ona dönüp tamamladığını söylüyor. Şairin 1950 yılında kaleme almaya başlayıp tamamlanması yeniden 1970 başlarında olan Çöle İnen Işık isimli eşşiz siyerini de bu bağlama dahil edebiliriz. Necip Fazıl, Esselam’ın başında, şiirde yeni bir denemeye giriştiğinin farkında olarak, “Umulur ki; bir gün Türk edebiyatı, bu yapıtı, yeni vakitlerin İslamî tahassüste birinci temel kitabı saysın…” der. (Esselam’ın, Cahit Zarifoğlu’nun hayatının son devrinde başlayıp tamamlayamadığı “Büyük Hayat” başlıklı uzun şiirine örneklik yaptığını söyleyebiliriz.)

Sezai Karakoç, İslâm şiirinin anıt iki naatını (“Kaside-i Bürde” ve “Bürüyen Kaside”) “Endülüs’e Ağıt” şiiriyle birlikte, Türkçe’de yine söyler ve Üç Kaside ismiyle 1967’de kitap olarak yayımlar. Arif Nihat Asya’nın, ünlü “Naat”ını söylemesi de tıpkı yıldır (1967). Karakoç’un şiirleriyle önümüze açılan ufuklar, na’t sayılabilecek söyleyişleri (özellikle de Hızırla Kırk Saat’tekiler) doğal olarak içerir. Lakin şairin gerek İslamın Şiir Anıtlarından kitabının başındaki, gerekse Edebiyat Yazıları I kitabı içinde yer alan “Na’t” başlıklı bağımsız yazısı, kendisinden sonra bu hususa el atanların en çok faydalandığı yorum yazıları olmuştur (Bu yazıya başlık yaptığımız “Bir Meşale Ormanı” tabiri de oradan).

Naatlar üzerine araştırma ve deneme bağlamlı çalışmaların son devirlerde önemli randımanlar ortaya koyduğunu da burada belirteyim. Gerçekten bu yazı da yeni okuduğum bu türlü bir çalışma vesilesiyle yazıldı (M. Fatih Andı, Şiirin Ufku, KeTeBe, İstanbul, Mart 2019).

Türk şiirinde naat yolu daima açık. Anıt eserler ortaya koyacak yeni şairlerini bekliyor.

Kaynak: YeniŞafak

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir