Hüzünden ölecekmiş gibi

İSMİHAN ŞİMŞEKBenim için farklı bir okuma tecrübesi olan “Üç Hayat” üç bayanın hayatından yola çıkan farklı öykülerden oluşuyor. En sonda …

İSMİHAN ŞİMŞEK

Benim için farklı bir okuma tecrübesi olan “Üç Hayat” üç bayanın hayatından yola çıkan farklı öykülerden oluşuyor. En sonda söyleyeceğimi en baştan söyleyeyim o halde; Gertrude Stein’in birinci kitabı olan Üç Hayat’ı okumak isteyenler vurucu sahneler, içli satırlar, toplumsal bildiriler ya da önermeler beklemesin. Kitap daha çok durum kıssaları ve ruhsal art planları ile üç farklı öyküdeki ortak damarı bulmanızı bekliyor.

1909’da yayımlanan kitap Türkçe’ye oldukça geç çevrilmiş. Irkçı telaffuzların de yer aldığı kitap kimi eleştirmenlerden bu istikametiyle eksi puan almış. Kitabın farklılığını içerikten daha çok biçimsel özellikleri oluşturuyor. Doğrusal bir vakit akışı ile yazılmayan kitapta vakitte bir ileri bir geri gidişler okumayı epeyce zorlaştırıyor. Okumayı zorlaştıran bir başka faktör ise tıpkı söz, cümle ya da paragrafların farklı sayfalarda, bazen arka arda daima tekrar edilmesi. Alışık olmadığımız bir edebiyat denemesi başlarda farklı üzere gelse de biraz ilerledikten sonra bu denemelerin gereksiz bir teşebbüs olduğu hissini veriyor. Açık söylemek gerekirse bu biçimsel farklılıklar kitabı yer yer sıkıcı hale getirmekten kurtaramıyor. Eleştirmenler ise bu anlatım biçiminin devrine nazaran öncü olduğunu belirtiyor. Sıkıcı olmaktan kurtaran şey ne diye soracak olursanız, sıradan ömürleri olan üç bayanın benzeri rollerinin farklı dışa vurumlarını keşfe çıkmak…

BAŞKA HAYATLAR MİSAL RUHLAR

Üç Hayat, Gertrude Stein, Çev. Ferit Burak Aydar, Türkiye İş Bankası Yayınları 2021, 254 sayfa

Üç fakir bayan; Anna, Melanctha ve Lena… Üçü de Bridgepoint’te yaşıyor fakat hayatları asla birbiri ile kesişmiyor. Bu bayanlar kendilerini yok saymanın, öbürleri için yaşamanın, toplumun onlara biçtiği rolden çıkamamanın, hayatlarının denetimini diğerlerinin eline vererek oradan oraya savrulmanın birer portresi. Bir diğeri olarak yaşayan, kendinden vazgeçen ve bunun farkında olmayan bayanlar hayatlarından mutluymuş üzere görünse de daima ve geçmeyen bir hüzün hali her birinde huzursuzluk olarak ortaya çıkıyor. İyi Anna diğerlerine yaptığı fedakârlık ve düzgünlüğü o denli abartıyor ki hizmetçi olarak çalıştığı meskenin sahibesini bile bir anne edasıyla ve yeniden onun güzelliği için azarlayıp hizaya sokmaya çalışabiliyor. Bildiği doğrulardan son derece emin olduğundan o doğrulara nazaran etrafını disipline etmeyi kendine misyon ediniyor. İşler istediği üzere gitmediğindeyse yaşadığı huzursuzluğu hayatını hale şemale sokmaya çalıştığı şahısları azarlayarak ortaya çıkarıyor. Lakin Anna’nın kendi hayatı diye bir şeyden bahsetmek mümkün değil. Yanında çalıştığı şahısların hayatına o denli eklemleniyor ki adeta onların bir uzvuymuş üzere davranıyor. Hatta ne oluyorsa oluyor ve birden konutun gerçek sahibesiymiş üzere denetimi eline alıyor. Oburlarının sorumlulukları ve sorumsuzlukları Anna’nın üstüne yüklendikçe yükleniyor. Borç para verdiği şahıslar borçlarını asla ödemiyor, fedakârlık yaptığı şahıslar onu hiç önemsemiyor ve bu Anna’nın dünyaya olan hıncını daha da artırıyor. Anna’ya nazaran beşerler hakikat davranışın ne olduğunu bilmiyor. Bu yüzden Anna onların yerine geçerek onlara ne yapmaları gerektiğini daima hatırlatan bir alarm misyonunu yükleniyor. Fedakârlıklarına karşılık gördüğü umursamazlık onu daha da sert biri haline getiriyor.

DİĞERİ OLMA KENDİN OL

Kitabın en uzun öyküsüne sahip Melanctha ise tam bir “kaçıngan bağlanma” örneği… Kendisini aşağılayan, azarlayan, umursamayan şahıslara karşı bağımlı olan Melanctha’nın bilgeliği ve gücü aradığı seyahatinde hayatına girenler onu istediği üzere kullanabiliyor, azarlıyor. Daima dışlanan Melanctha bilgiyi çok istese de bilgiden korkan bir bayan tıpkı vakitte. Ona çok derin bilgiler öğretebilecek birini ararken hayatına giren Tabip Jeff Campbell başlarda onu hiç umursamazken Melanctha ona bağımlı hale geliyor. Görüşmeleri devam ettikçe bağdaki güç istikrarları değişiyor ve Campbell, Melanctha’ya karşı derin bir sevgi beslemeye başlıyor. Bizim sevgili kaçınganımız ise buna çok fazla dayanamıyor ve giderek hekimden uzaklaşmaya başlıyor. Ortaya diğer bireyler, bitmeyen işler, ayarlanamayan buluşmalar, sudan sebeplerle çıkarılan arbedeler giriyor ve ilgi giderek yıpratılıp sonlanıyor. Sakin ve huzurlu bir hayat yaşamak istediği sık sık vurgulansa da nedense Melanctha’nın başı beladan bir türlü kurtulmuyor. Zira Melanctha başlarda her ne kadar hayatına giren bireylerin hayatlarına entegre olsa da içindeki tutku büsbütün bir oburu olmasına müsaade etmiyor. Hakikaten hürmet duyabileceği birini arayan kahramanımız hayatı boyunca bu türlü birini bulamadığını söylüyor. Melanctha kendi arayışını daima “hüzünden ölecekmiş gibi” hissederek tamamlıyor. Evet, o hüzünden ölmüyor fakat bir sonraki öyküde Lena nitekim hüzünden ölüyor.

Lena da halasının yanında hizmetçilik yapan bir genç kız… Kuzenleri ve eniştesi tarafından daima dışlanan, küçümsenen ve umursanmayan Lena halasının otoritesi altında kendisine ne söylenirse onu yapan tekrar “hayatının denetimini eline almayan” ama halinden şad görünen biri… Kendisinin aptal yerine konduğunu bile anlayamayan Lena halası tarafından tekrar kendisi üzere bir Alman göçmeni olan Herman ile evlendiriliyor. Ancak Lena yeniden umursanmıyor. Varlığı ile yokluğu bir olan Lena çocuk doğurduktan sonra Herman’ın bütün ilgisi çocuğa kayıyor, öteki çocuklar da doğunca Herman kendini çocuklarına adıyor. Lena ise günden güne yalnızlaşıp, sessizleşip, ilgisizlikten kuruyan bir çiçek üzere ansızın ölüveriyor.

Bu bayanlar diğerleri için kendi olmaktan vazgeçerek, “hep oburlarının düzgünlüğü için” içindeki adanma tutkusunu harcayan kadınlar… Malum şarkı“başkası olma kendin ol” kitabın illa bir önermesi olsun diyenlere gelsin o halde.

Kaynak: YeniŞafak

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir